Δεσμώτης

Είναι ίσως περισσότερο από ποτέ σήμερα σύνηθες το αίσθημα της "συνομωσίας", μίας μυστικής συμφωνίας των γύρω μας ενάντια σ'εμάς, στην κοινωνική μας ομάδα, στα πολιτικά μας ήθη, στον πολιτισμό μας, στα οικονομικά συμφέροντά μας, γενικότερα ενάντια στο εσώτερό μας εγώ. Αισθανόμαστε ότι έχουν απλωθεί γύρω μας κάποια αόρατα δίχτυα διαρκής εποπτείας και υπονόμευσής μας, τα οποία χωρίς σαφώς να μας περιορίζουν, καθιστούν σαφή τα όρια και το πεδίο δράσης μας, δίνουν το στίγμα για τον προσανατολισμό του περίγυρού μας και συνακόλουθα του "περικυκλωμένου" μας εγώ.

Τα παραπάνω γίνονται πολύ ή λιγότερο σαφή από τους παρακάτω κοινότυπους ισχυρισμούς. Υπάρχει μία διεθνής συνομωσία ενάντια στα εθνικά μας συμφέροντα. Υπάρχει μία μυστική συμφωνία του κεφαλαίου ενάντια στην εργατική αλλά και στη μικροαστική τάξη. Υπάρχει ένα οργανωμένο σχέδιο των εκπροσώπων της κοινωνίας της κατανάλωσης ενάντια στη διαμόρφωση κριτικής σκέψης και πολιτιστικής συνείδησης από τις μεγάλες μάζες. Υπάρχει μία κατευθυνόμενη τάση άλωσης των ηθικών αξιών και ισοπέδωσης των κοινωνικών οραμάτων. Ο κατάλογος αυτός δεν έχει ίσως τέλος.

Μία εξήγηση (ή αλλιώς σύμπτυξη) των παραπάνω οδηγεί σαφώς στο Οργουελικό σενάριο του '1984'. Ενας πλανήτης χωρισμένος σε τρία αντιμαχόμενα στρατόπεδα-χώρες τα οποία συμβολικώς βρίσκονται διαρκώς σε πόλεμο. Μία χώρα διοικούμενη από μία ακαθόριστη νομενκλατούρα (το "κόμμα") που με τη σειρά της προσωποποιείται στον χαρακτηρισμό ενός ανύπαρκτου προσώπου, στον Μεγάλο Αδελφό. Ενας λαός εργατών αφοσιωμένων στο να παράγουν και να καταναλώνουν υπό την υψηλή εποπτεία των αρχών, που έχουν δεσποτική και απόλυτη εξουσία επάνω τους. Ενα σενάριο που, αν και φανταστικό, θα μπορούσε βιαστικά να περιγράψει το μέλλον των Ηνωμένων Πολιτειών, της πιο "ανεπτυγμένης" χώρας στον κόσμο, και της, παλαιάς πλέον, Νέας Τάξης Πραγμάτων που προσπαθούν να επιβάλλουν. Ο Μεγάλος Αδελφός προσωποποιημένος στον "πλανητάρχη" έχει απόλυτη ισχύ. Η ακόμα, ο Μεγάλος Αδελφός εποπτεύει από κάπου ψηλά τους Μικρότερους Αδελφούς προσωποποιημένους στους "ηγέτες" των χωρών του G7, 8 ή ο,τιδήποτε.

Οσα όμως μοιάζουν μυθικά (αναφερόμενα σε αδελφούς, φατρίες, μασονίες και φτάνοντας έως το ... Ιερό Γκράαλ) σε υψηλό επίπεδο, είναι ίσως περισσότερο από σαφή σε χαμηλότερο. Σε επίπεδο έθνους-χώρας οι πολιτικοί χρηματίζονται, οι οικονομικοί κύκλοι εξυπηρετούν τα συμφέροντα των μεγάλων κεφαλαίων, οι κοινωνικές δομές αναπαράγονται υπέρ του υπάρχοντος κατεστημένου, ο πολιτισμός μας συγκεντρώνεται σε αμφιβόλου ποιότητας αξίες, τα εθνικά οράματα υπαγορεύονται άνωθεν και συγκεντρώνονται στην επίτευξη οικονομικών δεικτών και στην ανάκτηση εδαφών. Σε επίπεδο ατόμου η ζωή εξελίσσεται σε πόλεις-μεγαθήρια, με αμφιβόλου επιπέδου παιδεία-εκπαίδευση, σε καθεστώς επαγγελματικού άγχους, σε συνθήκες κοινωνικής αποξένωσης, σε περιβάλλον πολιτισμικού πρωτογονισμού. Απλούστερα, ο σημερινός άνθρωπος χωρίς το απαραίτητο εφόδιο της κριτικής σκέψης βρίσκεται περικυκλωμένος από την κοινωνία της κατανάλωσης, χωρίς επαγγελματικούς στόχους και κοινωνικά οράματα, αγοράζει τον έρωτα που επιβάλλουν οι κοινωνικές τάσεις, εμπλέκεται σε σχέσεις συμφεροντολογικές ή απλώς συγκαταβατικές, δοξάζει το εύκολο χρήμα και παγιδεύεται σε ένα περιβάλλον πολιτισμικού "σκυλάδικου".

Δεν μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι τα παραπάνω φοβερά δεν είναι λίγο ή πολύ σήμερα πραγματικότητα. Εξετάζοντας τις διεθνείς σχέσεις μπορεί κανείς να μιλήσει για συνομωσία των ισχυρών. Εξετάζοντας τις ταξικές σχέσεις μπορεί να πει ότι είναι ένα σχέδιο του οικονομικού κατεστημένου. Με την ίδια λογική μπορεί να απαριθμήσει συνομωσίες και οργανωμένα σχέδια φτιάχνοντας ένα πολύ μεγάλο κατάλογο. Δύσκολο είναι όμως όλες αυτές οι συνομωσίες να απαρτίζουν τη μεγάλη συνομωσία κατά του ανθρώπινου γένους κι εδώ είναι ίσως το ενδιαφέρον σημείο.

Ας δούμε για παράδειγμα μία ενδεχόμενη συνομωσία μικρότερου βεληνεκούς, για παράδειγμα μία υποτιθέμενη συνομωσία στο χώρο της ψυχαγωγίας. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ένα υποτιθέμενο οργανωμένο σχέδιο σ'αυτόν τον τομέα θα μπορούσε να οδηγήσει σε ευρεία χειραγώγηση των μαζών αλλά και σε υπέρογκα κέρδη για τους ... συνωμότες. Επομένως δεν πρόκειται για ένα αδιάφορο ή υποδεέστερο παράδειγμα.

Βλέπουμε λοιπόν, απαριθμώντας για ευκολία τα τεκταινόμενα στον ελλαδικό χώρο, ότι:

(α) στο μουσικό χώρο ζουν και βασιλεύουν το σκυλάδικο και η ελληνική ποπ, κατεξοχήν προϊόντα μίας ύποπτης και χαμηλοτάτου επιπέδου υποκουλτούρας, αλλά και τα προϊόντα μίας ισοπεδωτικής ή "ανώδυνης" ξενόφερτης κουλτούρας (βλ. τα κύματα της trance και της funky μόδας αντίστοιχα),

(β) στο χώρο του κινηματογράφου πουλάνε κατά κόρον οι αμερικανικές χολιγουντιανές παραγωγές αμφιβόλου αισθητικής και κυρίως με αμφιβόλου ποιότητας κοινωνικά μηνύματα,

(γ) στο χώρο της τηλεόρασης οργιάζουν οι δραματικές ή κωμικές σειρές, αμφότερες με σαφείς αναφορές στα κατώτερα νοητικά στρώματα (τα οποία ουδόλως συμπίπτουν με τα αντίστοιχα κοινωνικά) αλλά και η κίτρινη ενημέρωση με τη συνακόλουθη εξαθλίωση των δελτίων ειδήσεων,

(δ) στο χώρο της πεζογραφίας διαφημίζονται και καταναλώνονται χαμηλοτάτης υποστάθμης πονήματα, που δεν έχουν τίποτα να ζηλέψουν από τις αντίστοιχες τηλεοπτικές σειρές οδηγώντας την ελληνική διανόηση στο τέλμα των κλειστών λογοτεχνικών κύκλων να διαγιγνώσκει ότι το ελληνικό κοινό δεν διαβάζει.

Ο κατάλογος είναι μακρύς. Δύσκολα μπορεί να διακρίνει κάποιος τη μεγάλη συνομωσία. Κι αυτό τελικώς ... γιατί μία τέτοια συνομωσία δεν υπάρχει! Υπάρχει απλός το συμφέρον μικρών ομάδων, συνήθως μάλιστα μη επικαλυπτόμενων. Στην περίπτωσή μας ατάλαντων μουσικών και ηθοποιών, μεγαλοεκδοτών και μεγαλοπαραγωγών, δημοσιογράφων, πεζογράφων, τραγουδοποιών κ.λπ. Σε μία κοινωνία καπιταλιστική, όπου η συλλογή χρήματος και καταναλωτικών αγαθών είναι όχι μόνο επιτρεπτή, αλλά και θεμιτή ή ηθική, δεν είναι σπάνιο κανείς να πουλάει αυτά που οι υπόλοιποι αγοράζουν.

Κάνοντας ένα βιαστικό ίσως βήμα λίγο παραπέρα δεν συνωμοτεί αλλά κερδοσκοπεί το κεφάλαιο, το οποίο μπορεί να παρεισφρύει σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, έως και σ'αυτήν την πολιτική διακυβέρνηση της χώρας. Ομοια μπορούν τα όπλα να πωλούνται αφού βρίσκουν αγοραστές, όμοια και οι "μεγάλες δυνάμεις" να κερδοσκοπούν εις βάρος μικρότερων αφού το πεδίο είναι πρόσφορο. Εάν τα διαμάντια δεν είχαν αξία, δεν θα σκοτώνονταν αδέλφια στη Σιέρα Λεόνε. Εάν το καλό φαγητό είχε μεγαλύτερη αξία από το χρήμα, η Αγγλία και η Γερμανία θα υποκλίνονταν μπροστά στην ανωτερότητα της Ελλάδας. Εάν η πολιτιστική ιδιαιτερότητα είχε αντίκρυσμα θα θαυμάζαμε την Ινδία και την Κίνα κι όχι τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Βάσει των παραπάνω, αλλά και το πλήθος λογικών συνειρμών και αντιστοιχιών στα οποία μπορούν να οδηγήσουν, θα παρατηρούσε κανείς ότι σε μία υποτιθέμενη συνομωσία, συνωμότες είμαστε όλοι! Είμαστε όλοι αυτοί που έχουμε χαμηλές απαιτήσεις από το περιβάλλον μας και περισσότερο ακόμη από τον εαυτό μας. Είναι οι αξίες μας που έβαλαν δελτίο μόδας στις βραδινές ειδήσεις. Είναι το ραδιόφωνό μας που αποζημιώνει τους σύγχρονους σκυλάδες. Είναι ο πολιτικός μας ωχαδελφισμός που ενθαρρύνει τους βιαστές του πολιτικού βίου. Είναι η θρησκευτική και πολιτιστική μας δεισιδαιμονία που σφάζει χριστιανούς, μουσουλμάνους και τσιγγάνους. Είναι η ανθρωπιστική μας αδιαφορία που παρασημοφορεί γιουγκοσλάβους σφαγείς των αλβανών και ανάποδα. Κι αν κοιτάξει κανείς γύρω του, μέσα του κυρίως, βλέπει παντού συνωμότες, από τα πιο απλά μέχρι τα πιο σύνθετα θέματα.

Η ζωή είναι μικρή για "να σώσει κανείς τον κόσμο". Μα είναι, φευ, αβάσταχτα μεγάλη για να τη ζει κανείς στα στενά πλαίσια της "μεγάλης συνομωσίας".

Ξηρουχάκης Γιάννης

Μεταπτυχιακός Ηλ/γος Μηχ/κος ΕΜΠ